Φωτογράμματα χωρίς σκοτεινό θάλαμο

Μια ενδιαφέρουσα φωτογραφική τεχνική που δεν χρειάζεται καν σκοτεινό θάλαμο είναι η τεχνική κατά την οποία φέρνουμε σε επαφή ένα φωτογραφικό χαρτί που το βγάζουμε κανονικά στο φως, με μια επιφάνεια που πριν έχουμε περάσει με μια λιπαρή ουσία. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα η λιπαρή ουσία να μεταφέρετε στο χαρτί και έτσι  να το αδιαβροχοποιεί σε μικρότερο η μεγαλύτερο βαθμό. Έτσι στην διαδικασία της εμφάνισης  εκεί που το χαρτί έχει λιπαρή ουσία εμφανίζεται πιο αργά ή και καθόλου ενώ στις υπόλοιπες περιοχές μαυρίζει.  Όποια στιγμή το αποτέλεσμα μας ικανοποιεί σταματάμε την περαιτέρω εμφάνιση του χαρτιού στο stop bath.

Φωτόγραμμα εξ επαφής με φαινόμενο σολαριζασιόν – Δημήτρης Ασιθιανάκης

Θα σας περιγράψω στην συνέχεια πως δημιούργησα τα πορτραίτα-φωτογράμματα που σας παρουσιάζω εδώ . Για όλες τις φωτογραφίες χρησιμοποίησα πλαστικό φωτογραφικό χαρτί 13Χ18. Σε κάποιο χώρο με κανονικό φως φυσικό η τεχνητό είπα στα μοντέλα να απλώσουν βαζελίνη στις παλάμες τους και αφού την αφήσουν λίγο να πάρει την θερμοκρασία του σώματος τους μετά να την απλώσουν ομοιόμορφα σε όλο το πρόσωπο τους. Μετά έβγαλα ένα χαρτί από την φωτοστεγανή  συσκευασία τους. Ενημερώνω ότι σε αυτή την φάση αν εμφανίσω αυτό το χαρτί κανονικά το χαρτί θα βγει κατάμαυρο, δηλαδή το χαρτί είναι καμένο. Ακουμπάω το χαρτί στο πρόσωπο με την βαζελίνη με τον τρόπο και στην περιοχή που θέλω μιας και ένα χαρτί 13Χ18 είναι πιθανό να μην μπορεί να καλύψει όλο το πρόσωπο. Σε αυτό το σημείο ενημερώνω ότι πρέπει να προσπαθήσω να ακουμπήσω το χαρτί σε κάθε πιθανή καμπύλη ώστε να πάρει βαζελίνη σε όλα τα σημεία του και να σχηματίσει κάποιες λεπτομέρειες  γιατί αλλιώς θα μείνουν μεγάλες μαύρες περιοχές.

Φωτόγραμμα εξ επαφής – Δημήτρης Ασιθιανάκης

Στη συνέχεια βουτάω το φωτογραφικό χαρτί στο μπάνιο του εμφανιστή. Βλέπω το χαρτί να ξεκινάει να μαυρίζει ενώ στις περιοχές που υπάρχει βαζελίνη το μαύρισμα καθυστερεί με αποτέλεσμα να σχηματίζεται μια εικόνα σαν αρνητικό της υφής,  των πόρων και των λεπτομερειών  του προσώπου, που μοιάζει σαν φωτόγραμμα μιας που το φόντο αυτής της εικόνας είναι μαύρο, η καμένη περιοχή του φωτογραφικού χαρτιού. Την στιγμή που εικόνα με ικανοποιεί τότε την μεταφέρω στο μπάνιο του stop bath και μετά στην στερέωση. Το διαφορετικό που πρέπει να κάνω στην διαδικασία της εμφάνισης-στερέωσης του χαρτιού οπωσδήποτε είναι να έχω δύο μπάνια στερέωσης. Ένα πρώτο για να στερεώσω αρχικά την εικόνα, μετά πρέπει να πλύνω τις φωτογραφίες πολύ προσεκτικά με απορρυπαντικό που να είναι ικανό να διαλύσει την βαζελίνη και να την απομακρύνει από την επιφάνεια του χαρτιού και μετά να τις στερεώσω στο δεύτερο καθαρό μπάνιο στερέωσης.

Φωτόγραμμα εξ επαφής με φαινόμενο σολαριζασιόν – Δημήτρης Ασιθιανάκης

Αν οι φωτογραφίες δεν πλυθούν καλά ώστε να απομακρυνθεί η βαζελίνη τότε το πιο πιθανό – πέρα από το ότι θα λερώνουν οτιδήποτε τις ακουμπήσει- είναι να μην στερεωθούν καλά και κάποια στιγμή να μαυρίσουν τελείως και να μην φαίνεται καμία εικόνα επάνω τους. Η μη ολοκληρωμένη στερέωση μπορεί να έχει σαν αποτέλεσμα να γκριζάρουν οι λευκές περιοχές του φωτογράμματος ή ακόμη και φαινόμενα σολαριζασιόν που μερικές φορές είναι ενδιαφέροντα από μόνα τους. Σε κάθε περίπτωση τα φωτογράμματα εξ επαφής όπως τα έχω ονομάσει προσωρινά μέχρι να τους βρω άλλη ονομασία είναι μια εξαιρετικά δημιουργική φωτογραφική τεχνική χωρίς φωτογραφική μηχανή και χωρίς σκοτεινό θάλαμο. Η διαδικασία είναι εύκολη. Μόνο φωτογραφικό χαρτί και τα χημικά της εμφάνισης του. Για μοντέλο μπορεί να χρησιμοποιήσει κανείς μόνο τον εαυτό του.

Φωτογράμματα, μια δημιουργική φωτογραφική τεχνική από το 1717 μέχρι σήμερα

Φωτογράμματα ονομάζονται φωτογραφίες που έχουν δημιουργηθεί χωρίς φωτογραφική μηχανή. Σε ένα φωτοευαίσθητο χαρτί τοποθετούμε διάφορα αντικείμενα (συνήθως τα ημιδιάφανα αντικείμενα δίνουν καλύτερα αποτελέσματα) και το εκθέτουμε στο φως. Η περιοχή του χαρτιού που δεν έχει επάνω αντικείμενα καίγεται και σκουραίνει ενώ η περιοχή που βρίσκονται τα αντικείμενα σχηματίζει τα περιγράμματα ή τα σχήματα των αντικειμένων, σκιές και παρασκιές που ανάλογα με την διαφάνεια ή την αδιαφάνεια τους δημιουργούν ενδιαφέρουσες αποτυπώσεις.

Από τα πρώτα φωτογράμματα του William Henry Fox Talbot που έχουν διασωθεί

Φωτογράμματα δημιουργήθηκαν από τις πρώτες μέρες της φωτογραφίας. Ο πρώτος που έγινε γνωστός ειδικά για τους πειραματισμούς του με τα φωτογράμματα, ήταν ο γερμανός καθηγητής Johann Heinrich Schulze το 1717, αν και οι εικόνες που σχημάτιζε στο εσωτερικό μπουκαλιών ήταν περισσότερο φωτοσκιαγραφήσεις.  Φωτογράμματα έκανε σίγουρα σε υλικά ποτισμένα με νιτρικό άργυρο ο πρωτοπόρος της φωτογραφίας Thomas Wedgwood (1771 – 1805) από το 1790 μέχρι τον θάνατο του το 1805. Ξέρουμε σίγουρα ότι τα δημιουργούσε αλλά δεν έχουν διασωθεί,  καθώς δεν είχε βρει τρόπο να τα στερεώσει. Δυστυχώς η ανακάλυψη της στερέωσης έγινε το 1819.

Άλλο ένα από τα πρώτα φωτογράμματα William Henry Fox Talbot

Ο επόμενος που δημιούργησε φωτογράμματα,  ήταν ένας από τους εφευρέτες της φωτογραφίας ο William Henry Fox Talbot (1800 – 1877), ήδη από τους πρώτους πειραματισμούς του το 1834 και μάλιστα είναι ο πρώτος που τα φωτογράμματα του σώζονται.  Αμέσως μετά τον Talbot  φωτογράμματα (κυρίως αντιγραφές  ή καλύτερα “φωτοτυπίες” των σημειώσεων του),  δημιούργησε ο νονός της φωτογραφίας ο Sir John Frederick William Herschel (1792-1871). Μάλιστα τα μπλε φωτογράμματα του τα δημιούργησε  με μια φωτογραφική μέθοδο που ανακάλυψε ο ίδιος την Κυανοτυπία. Αυτή την μέθοδο έδειξε στην φίλη του βοτανολόγο Anna Atkins (1799 –1871), που έτσι δημιούργησε το πρώτο βιβλίο με φωτογραφίες-φωτογράμματα  φυκιών το 1842.

Χαρακτηριστική Κυανοτυπία – Φωτόγραμμα της Anna Atkins

Για να φτάσουμε όμως τα φωτογράμματα να προταθούν σαν ξεχωριστή καλλιτεχνική φωτογραφική πρακτική έπρεπε να περάσουν αρκετά χρόνια. Το 1918 ένας γερμανός ζωγράφος ο Christian Schad (1894–1982) δημιούργησε συνθέσεις ταπεινών αντικειμένων δημιουργώντας φωτογράμματα που τα άφηνε να εκτεθούν στο πρεβάζι του παραθύρου του. Μάλιστα στα φωτογράμματα που δημιούργησε πείραζε τα περιγράμματα τους για τα “απελευθερώσει από την σύμβαση του τετράγωνου κάδρου” όπως έλεγε. Τα φωτογράμματα του δημοσιεύθηκαν  πρώτη φορά τον Μάρτιο του 1920 στο περιοδικό Dadaphone και ονομάστηκαν “Schadographs” από τον Tristan Tzara.

Christian Schad “Schadograph” 1918

Από το 1921 αμέσως μετά από την άφιξη του στο Παρίσι ο φοβερός και τρομερός Emmanuel Radnitzky (1890–1976) που έμεινε γνωστός με το ψευδώνυμο Man Ray, παρουσιάζει φωτογράμματα που τα θεωρεί τα κατεξοχήν φωτογραφικά έργα του Ντανταϊσμού και μάλιστα τους δίνει και ένα δικό του όνομα, τα ονομάζει Rayographs (το μόνο σίγουρο είναι ότι ο Man Ray δεν ήταν καθόλου ταπεινός). Ο επόμενος που δημιουργεί φωτογράμματα και τα προτείνει σαν αυτόνομα καλλιτεχνικά έργα είναι ο καθηγητής της διάσημης σχολής Bauhaus, László Moholy-Nagy (1895–1946).

Χαρακτηριστικό φωτόγραμμα του Man Ray

Μετά από Man Ray και τον László Moholy-Nagy που θεωρούνται οι πραγματικά πρωτοπόροι στην δημιουργία φωτογραμμάτων σαν αυτόνομα πειραματικά καλλιτεχνικά έργα, η τεχνική των φωτογραμμάτων χρησιμοποιήθηκε από πολλούς καλλιτέχνες από άλλους χώρους και φωτογράφους για να δημιουργήσουν φωτογραφίες χωρίς φωτογραφική μηχανή και πριν τον πόλεμο την δεκαετία του 30′, αλλά και αμέσως μετά τον πόλεμο μέχρι και την δεκαετία του 60′. Μεγάλη δημοτικότητα απόκτησαν τα φωτογράμματα όπως και όλες οι εναλλακτικές τεχνικές του 19ου αιώνα την δεκαετία του 90′ και μετά και συνεχίζουν βέβαια και στην ψηφιακή εποχή να είναι δημοφιλή με την δημιουργία ψηφιακών φωτογραμμάτων που μάλιστα μπορούν και ευκολότερα να είναι έγχρωμα. Με τα ψηφιακά φωτογράμματα θα ασχοληθούμε σε επόμενο κεφάλαιο.

Χαρακτηριστικό φωτόγραμμα του László Moholy-Nagy

Ο Δημήτρης Ασιθιανάκης είναι φωτογράφος, δάσκαλος φωτογραφίας και πρόεδρος του Fotoart. Μπορείτε να τον βρείτε στο Facebook Dimitrios Asithianakis. Για τα μαθήματα του fotoart μπορείτε να ρωτήσετε  και στο τηλέφωνο 6944303397