Τι είναι το punctum  και το studium  στη Φωτογραφία

Το punctum είναι μία από τις δύο βασικές έννοιες που εισάγει ο Roland Gerard Barthes (1915-1980) στο βιβλίο του Ο φωτεινός Θάλανος (La Chambre claire, 1980),  ένα δοκίμιο της ωριμότητας του, όπου αναλύει τη φύση της φωτογραφίας.

Η πρώτη αγγλική έκδοση του βιβλίου

Οι δύο έννοιες: studium και punctum

Ο Barthes διακρίνει δύο τρόπους με τους οποίους μια φωτογραφία «μας αγγίζει»:

Studium

Είναι το γενικό, πολιτισμικό, ιστορικό ή αισθητικό ενδιαφέρον που μας προκαλεί μια φωτογραφία.

Αφορά στοιχεία που κατανοούμε συνειδητά, μέσα από την παιδεία, την αισθητική μας , τις γνώσεις μας.

Είναι μια μορφή ελεγχόμενου ενδιαφέροντος, πιο ήπιου.

Punctum

Είναι το στοιχείο εκείνο μιας φωτογραφίας που «τρυπάει», που πληγώνει τον θεατή προσωπικά.

Η λέξη punctum στα λατινικά σημαίνει «τρύπημα», «κέντρισμα», «πληγή»
Είναι κάτι απρόβλεπτο, τυχαίο, μια λεπτομέρεια που «ξεπετάγεται» από τη σκηνή και αιχμαλωτίζει το βλέμμα με τρόπο έντονα προσωπικό και συναισθηματικό.

Δεν μπορεί να προβλεφθεί ή να αναλυθεί ορθολογικά — είναι υποκειμενικό και δεν το μοιράζονται απαραίτητα άλλοι θεατές της ίδιας εικόνας.

Ο ίδιος ο Barthes δίνει παραδείγματα όπως ένα ζευγάρι παπούτσια, μια χειρονομία, ή μια λεπτομέρεια στο φόντο μιας φωτογραφίας που, χωρίς προφανή λόγο, τον συγκινεί βαθιά — ενώ το «κύριο θέμα» της φωτογραφίας ανήκει στο studium. Η παρακάτω φωτογραφία του Αντρέ Κερτέζ (Andor Kertész 1894 -1985), ένα πορτρέτο του φίλου του Τριστάν Τζαρά (Tristan Tzara 1896-1963), είναι ένα ακόμη παράδειγμα που αναφέρει χωρίς όμως να την παραθέτει στο βιβλίο για αυτό σας την βάζω εγώ εδώ.

Το punctum συνδέεται στενά και με μια προσωπική διάσταση του βιβλίου: ο Barthes το γράφει λίγο μετά τον θάνατο της μητέρας του, αναζητώντας μια φωτογραφία της που θα συλλάμβανε πραγματικά την ουσία της — και περιγράφει πώς μια συγκεκριμένη παιδική φωτογραφία της (το «Winter Garden Photograph») λειτουργεί γι’ αυτόν ως απόλυτο punctum.

Η έννοια έχει επηρεάσει σημαντικά τη θεωρία της φωτογραφίας, την αισθητική και τις σπουδές οπτικού πολιτισμού, καθώς προσφέρει ένα λεξιλόγιο για να μιλήσουμε για την υποκειμενική, συναισθηματική εμπειρία της εικόνας πέρα από την αντικειμενική ανάλυσή της. Το βιβλίο του Roland Barthes έχει αποτελέσει σημείο αναφοράς για πολλές δεκαετίες στον θεωρητικό λόγο για την φωτογραφία. Όμως για να είμαστε δίκαιοι έχουν υπάρξει και απόψεις αντίθετες με τις δικές του και σχετικά με τον όρο Punctum. Μερικοί από τους θεωρητικούς  που αναφέρθηκαν αργότερα σε αυτό τον όρο είναι οι :

Geoffrey Batchen
Margaret Olin
Michael Fried
Rosalind Krauss
Jacques Derrida
Georges Didi-Huberman
W.J.T. Mitchell
Kaja Silverman

Ο Δημήτρης Ασιθιανάκης είναι φωτογράφος, δάσκαλος φωτογραφίας και πρόεδρος του Fotoart. Μπορείτε να τον βρείτε στο Facebook Dimitrios Asithianakis. Για τα μαθήματα του fotoart μπορείτε να ρωτήσετε  και στο τηλέφωνο 6944303397